Emanuel Ringelblum
Emanuel Ringelblum (ur. 21 listopada 1900 w Buczaczu, zm. 10 marca 1944 w Warszawie) – historyk, nauczyciel, działacz społeczny i twórca konspiracyjnej grupy Oneg Szabat. Najsilniej zapisał się w historii jako inicjator Podziemnego Archiwum Getta Warszawy, znanego dziś jako Archiwum Ringelbluma.
Historyk i działacz społeczny
Ringelblum dorastał w Galicji. Po I wojnie światowej związał się z Warszawą, gdzie studiował historię na Uniwersytecie Warszawskim. W 1927 roku obronił doktorat poświęcony dziejom Żydów w średniowiecznej Warszawie.
Przed wojną zajmował się historią Żydów polskich, uczył, publikował i działał społecznie. Był związany z ruchem Poalej Syjon-Lewica oraz z instytucjami prowadzącymi badania nad żydowską historią i kulturą. Pracował także przy pomocy społecznej, m.in. w strukturach Jointu. W 1938 roku pomagał Żydom wypędzonym z Niemiec i zatrzymanym w Zbąszyniu.
W getcie warszawskim
Po utworzeniu getta warszawskiego Ringelblum działał w Żydowskiej Samopomocy Społecznej. Ta praca dawała mu kontakt z wieloma środowiskami i dostęp do informacji o sytuacji ludności żydowskiej pod okupacją.
Już od początku wojny prowadził notatki o losach Żydów. Jesienią 1940 roku zorganizował konspiracyjną grupę Oneg Szabat, czyli „Radość Soboty”. Jej członkowie spotykali się potajemnie i gromadzili dokumenty dotyczące życia w getcie: dzienniki, listy, relacje, zarządzenia, prasę, rysunki i opracowania.
Oneg Szabat
Ringelblum nie chciał tworzyć tylko kroniki wydarzeń. Zależało mu na możliwie szerokim zapisie życia niszczonej społeczności: głodu, pracy, przesiedleń, oporu, pomocy wzajemnej, kultury, religii i codziennych prób przetrwania.
Współpracownicy Oneg Szabat byli historykami, nauczycielami, pisarzami, ekonomistami, rabinami i działaczami społecznymi. Ich praca była formą oporu intelektualnego. Miała zachować świadectwo pisane przez ofiary i świadków, zanim ich głos zostanie zagłuszony przez niemiecką propagandę i fizyczną zagładę.
Archiwum na Nowolipkach
Najważniejszym dziełem Ringelbluma było Archiwum Ringelbluma. Dwie odnalezione po wojnie części archiwum ukryto w piwnicach szkoły im. Bera Borochowa przy dawnej ul. Nowolipki 68.
Pierwszą część złożono w metalowych skrzyniach latem 1942 roku, w czasie wielkiej akcji deportacyjnej. Drugą, umieszczoną w bańkach po mleku, ukryto w lutym 1943 roku. Po wojnie wydobyto je z ruin Muranowa: pierwszą część 18 września 1946 roku, drugą 1 grudnia 1950 roku.
Ostatnie miesiące
W lutym 1943 roku Ringelblum wraz z żoną Judytą opuścił getto i ukrył się w bunkrze „Krysia” przy ul. Grójeckiej 81, zbudowanym przez rodzinę Wolskich. Do kryjówki dołączył także jego syn Uri. Ringelblum wracał jeszcze do getta, aby obserwować wydarzenia i ratować dokumenty.
7 marca 1944 roku kryjówka została zdekonspirowana. Ukrywających się Żydów oraz ich opiekunów przewieziono na Pawiak. Prawdopodobnie 10 marca 1944 roku Emanuel Ringelblum, jego żona Judyta, syn Uri i pozostali więźniowie zostali rozstrzelani w ruinach getta.
Dziedzictwo
Ringelblum nie przeżył wojny, ale przetrwało dzieło, któremu poświęcił ostatnie lata życia. Archiwum Ringelbluma jest dziś jednym z najważniejszych świadectw Zagłady Żydów polskich. W 1999 roku wpisano je na listę UNESCO „Pamięć Świata”, a zbiory przechowuje Żydowski Instytut Historyczny im. Emanuela Ringelbluma w Warszawie.