Ulica Nowolipki
Nowolipki to ulica w Warszawie, której historia prowadzi od dawnej drogi narolnej, przez gęstą zabudowę dawnej dzielnicy północnej i getto warszawskie, po powojenny Muranów zbudowany na gruzach. Ten serwis pomaga odnaleźć dawny układ ulicy, miejsca pamięci, archiwalne zdjęcia i historie osób związanych z Nowolipkami.
Najpierw możesz sprawdzić orientację w terenie, dawne adresy i najważniejsze opowieści, a niżej przeczytać chronologiczną historię ulicy.
- Mapa ciekawych miejsc na Nowolipkach
- Dawne działki i adresy przy Nowolipkach
- Najważniejsze historie Nowolipek
- Ludzie związani z Nowolipkami
Historia ulicy
Ulica Nowolipki powstała po 1624 roku jako dawna droga narolna, wytyczona na gruntach posiadłości brygidek zwanej Nowe Lipie. Biegła od ulicy Nalewki w kierunku zachodnim. Początkowo była bardzo słabo zabudowana – jeszcze w 1762 roku drewniane budynki znajdowały się tylko w początkowym jej odcinku. Dalej dominowały ogrody, co dało początek nieoficjalnej nazwie „Ogrodniki”.
Obecną nazwę „Nowolipki” zatwierdzono w 1770 roku, choć przez pewien czas funkcjonowała także forma „Nowolipska”. W tym samym roku, z inicjatywy geometry Macieja Deutscha, ulica została uregulowana i przedłużona do ulicy Wolność.
XVIII wiek
Od 1770 roku przy skrzyżowaniu z ulicą Nalewki istniał magazyn karowy – remiza dla wozów wywożących nieczystości, zaprojektowana przez Stanisława Zawadzkiego lub Jakuba Fontanę. W 1775 roku, na sąsiedniej działce, rozbudowano pałac Konstancji Hilzenowej, żony wojewody mińskiego Jana Augusta Hylzena. Po 1784 roku pod numerem 7 wzniesiono pałacyk Jana Poltza, który przed 1792 rokiem stał się własnością Stanisława Sołtyka.
XIX wiek
W epoce Królestwa Kongresowego reprezentacyjny charakter uzyskał początkowy odcinek ulicy. Magazyn karowy przekształcono w koszary Gwardii Artylerii Koronnej, a pałac Hilzenów po 1795 roku przejął Tadeusz Mostowski, minister spraw wewnętrznych Księstwa Warszawskiego. W 1824 roku Antonio Corazzi przebudował pałac Mostowskich na siedzibę Komisji Rządzącej Spraw Wewnętrznych i Duchownych.
Na posesji nr 33 już przed 1819 rokiem istniała pierwsza w Warszawie gisernia wosku Karola Schultza. W 1835 roku IV Oddział Straży Ogniowej zajął teren dawnego magazynu karowego, gdzie powstała również wieża telegraficzna.
W latach 1840–1843 pod numerem 11/15 wzniesiono gmach II Gimnazjum Męskiego, w którym tymczasowo mieścił się Instytut Szlachecki. W tym budynku mieszkała w dzieciństwie Maria Skłodowska-Curie, po przeprowadzce rodziny z Freta 16 w 1868 roku. Rodzina Skłodowskich wyprowadziła się stąd w 1873 roku.
Pałacyk Sołtyka, wcześniej siedziba Dyrekcji Ubezpieczeń, w 1843 roku mieścił pierwszą w mieście stałą Kasę Ubezpieczeń i Oszczędności. Po 1864 roku urządzono tam meczet, a przed 1868 rokiem drukarnię Józefa Ungra, wydawcę „Tygodnika Ilustrowanego” i „Wędrowca”.
Po 1840 roku inwestycje zamarły na 25 lat. Około 1860 pojawiło się oświetlenie gazowe, a w 1863 przedłużono ul. Karmelicką. Lata 1875–1888 to okres chaotycznej zabudowy spekulacyjnej, jednak niektóre kamienice miały już wyższy standard architektoniczny.
Przełom XIX i XX wieku
Nowolipki zyskały kilka charakterystycznych budynków, m.in. neogotycką kamienicę Eugeniusza Torzewskiego (nr 51) z czerwoną cegłą i wieżyczką. Podobny styl miały kamienice nr 41 i 43. W latach 1892–1896 powstał kościół św. Augustyna z 70-metrową wieżą.
Około 1911 roku wybudowano nowoczesną kamienicę dla Karola Piltza. Do 1939 roku przy ulicy działało wiele zakładów produkcyjnych, m.in. fabryka kas, garbarnia, wytwórnia rowerów.
W 1914 roku do kamienicy nr 53 wprowadził się Józef Rotblat, późniejszy laureat Pokojowej Nagrody Nobla (od 2018 jego imieniem nazwano pobliski skwer). W okresie międzywojennym mieścił się tam III komisariat Policji Państwowej. W kamienicy pod nr 7 znajdowała się redakcja „Naszego Przeglądu” i dziecięcego „Małego Przeglądu” założonego przez Janusza Korczaka.
II wojna światowa
W 1939 roku zniszczono budynek szkoły nr 11 i skrzydła pałacu Mostowskich. W listopadzie 1940 roku Nowolipki zostały włączone do warszawskiego getta. Po akcji deportacyjnej w 1942 roku końcowy odcinek wyłączono z jego granic. W czasie powstania w getcie niemieckie wojska zniszczyły większość zabudowy. Przetrwał jedynie kościół św. Augustyna.
W piwnicach szkoły Bera Borochowa (nr 68) ukryto części Archiwum Ringelbluma, stworzonego przez grupę Oneg Szabat kierowaną przez Emanuela Ringelbluma – w sierpniu 1942 i lutym 1943 roku. Pierwszą część odnaleziono po wojnie 18 września 1946 roku, a drugą 1 grudnia 1950 roku.
Powstanie warszawskie w 1944 roku przyniosło dalsze zniszczenia – spłonęły m.in. koszary Straży Ogniowej oraz pałac Mostowskich.
Okres powojenny
Po wojnie ulicę skrócono do ul. Przejazd (ob. gen. Władysława Andersa), usunięto brukowaną nawierzchnię. Zmieniono też numerację posesji: powojenne numery domów są zupełnie inne niż przedwojenne, więc dawnych adresów nie można bezpośrednio odnosić do dzisiejszych. W orientacji pomaga schemat dawnych działek i adresów przy Nowolipkach. Pod numerem 20 zachowały się oficyny dawnej kamienicy Warszawskiej Gminy Żydowskiej.
Nowe osiedle Muranów wybudowano bezpośrednio na gruzach. Niektóre budynki stoją na pagórkach utworzonych z przysypanych ruin. W tej powojennej scenerii do legendy kościoła św. Augustyna dołączyły później opowieści o pierwszym cudzie na Nowolipkach z 1959 roku i drugim cudzie na Nowolipkach z 1970 roku.
Współcześnie
W 2021 roku na skwerze między blokami nr 28 i 30 odsłonięto upamiętnienie w miejscu odnalezienia pierwszej części Archiwum Ringelbluma, zaprojektowane przez Łukasza Mieszkowskiego i Marcina Urbanka.
Zobacz też
Schemat dawnych działek i adresów przy Nowolipkach