Dziewczęta z Nowolipek i Rajska jabłoń
Nowolipki mają w polskiej kulturze miejsce osobne: są realnym warszawskim adresem, ale też literacką nazwą całej okolicy biednych ulic, podwórek i czynszowych kamienic. Pola Gojawiczyńska osadziła tu swoją najgłośniejszą powieść, Dziewczęta z Nowolipek. Napisała historię dorastania dziewcząt z ubogich rodzin, ale nie stworzyła sentymentalnej pocztówki z dawnej Warszawy. Jej Nowolipki są ciasne, głośne, często okrutne. Są miejscem, z którego bohaterki chcą się wydostać, lecz które zostaje w nich na zawsze.
Powieść ukazywała się najpierw w odcinkach w Gazecie Polskiej w latach 1934-1935, a potem została wydana książkowo w 1935 roku. W tym samym roku autorka otrzymała za nią Nagrodę Literacką miasta stołecznego Warszawy. Dwa lata później ukazała się Rajska jabłoń, kontynuacja losów bohaterek. Razem tworzą tzw. warszawską dylogię Gojawiczyńskiej.
Pola Gojawiczyńska i jej Nowolipki
Gojawiczyńska znała tę przestrzeń z własnego życia, ale z jej dokładnym adresem trzeba być ostrożnym. Źródła biograficzne wskazują, że wychowała się raczej na Nowolipiu niż przy samej ulicy Nowolipki; w dawnym skorowidzu adresowym jej ojciec, stolarz Jan Koźniewski, figuruje z zakładem pod adresem Nowolipie 18. Tytułowe Nowolipki warto więc rozumieć szerzej: jako literacką nazwę sąsiedztwa, z którego pamięci, podwórek, klatek schodowych, ciasnych mieszkań i codziennych rozmów powstał świat powieści. Nie chodziło jej jednak tylko o topografię. Nowolipki stały się modelem społecznego zamknięcia: światem, w którym dziewczęta mają wyobraźnię większą niż możliwości, a ich marzenia raz po raz zderzają się z biedą, zależnością od mężczyzn, pracą ponad siły i wojną.
Nowolipki czy Nowolipie?
W biogramach i tekstach popularnych pojawia się tu pewne zamieszanie. Część opracowań pisze, że Gojawiczyńska wychowała się „przy Nowolipkach” albo że jej ojciec miał warsztat „przy Nowolipkach”. Inne źródła są precyzyjniejsze i wskazują Nowolipie. Najmocniejszy trop adresowy to dawny skorowidz, w którym widnieje zapis: Jan Koźniewski, Nowolipie 18, zakład stolarski. W czytaniu takich dawnych adresów pomaga schemat dawnych działek i adresów przy Nowolipkach.
Nie musi to przekreślać tytułu powieści. Przedwojenne Nowolipki, Nowolipie, Dzielna, Mylna, Nalewki i okoliczne podwórka tworzyły dla mieszkańców bliski, codzienny świat. Do dziś o tym fragmencie dawnej dzielnicy często mówi się skrótowo Nowolipki, nawet jeśli chodzi o szerszą okolicę, nie tylko o jedną ulicę. Dodatkowo nazwy Nowolipki i Nowolipie są do siebie tak podobne, że bywają mylone albo przekręcane także w tekstach popularnych. Dziewczęta z Nowolipek są więc raczej literackim portretem sąsiedztwa niż ścisłą autobiograficzną deklaracją adresową. W artykule warto trzymać te dwie rzeczy obok siebie: biograficzne Nowolipie i powieściowe Nowolipki.
Bohaterki
Najważniejsze bohaterki ekranowych adaptacji to Bronka Mossakowska, Franka, Amelka Raczyńska i Kwiryna. Każda ma inny temperament. Bronka jest ufna, głodna miłości i szczególnie podatna na zranienie. Franka ma ambicje literackie i potrzebę wyjścia poza własne środowisko. Amelka pragnie dostatku, piękna i społecznego awansu. Kwiryna jest najbardziej praktyczna: trzyma się sklepu, pracy i konkretu, ale także ona płaci za swoje wybory wysoką cenę.
W książce jest więcej postaci i odcieni niż w filmach. Adaptacje zwykle koncentrują się na czterech dziewczętach, zostawiając na marginesie część sióstr, znajomych i sąsiadów. To jeden z powodów, dla których ekranowe Dziewczęta z Nowolipek są bardziej zwartą opowieścią o czterech losach niż pełnym obrazem powieściowej społeczności.
O czym są Dziewczęta z Nowolipek
Powieść zaczyna się od młodości. Dziewczęta kończą szkołę powszechną, rozmawiają o przyszłości i próbują uwierzyć, że ich życie może potoczyć się inaczej niż życie matek, sąsiadek i kobiet z podwórka. Chcą się uczyć, kochać, pracować, być podziwiane, mieć wybór. Ale świat Nowolipek nie jest łaskawy dla dziewczęcych planów.
Gojawiczyńska opisuje ich dojrzewanie bez cukru. Miłość bywa tu obietnicą, lecz często okazuje się transakcją albo pułapką. Praca daje niezależność, ale rzadko daje bezpieczeństwo. Awans społeczny kusi, jednak wymaga kompromisów. Wojna i bieda przyspieszają dorastanie, a ciało kobiety staje się polem cudzych oczekiwań, ocen i przemocy.
Siła tej książki polega na tym, że autorka nie robi z bohaterek ani świętych, ani symboli. Są pełne sprzeczności. Potrafią być lojalne i okrutne, dumne i bezradne, czułe i interesowne. Właśnie dlatego po latach nadal są żywe.
Rajska jabłoń, czyli dorosłość bez złudzeń
Rajska jabłoń przenosi bohaterki w dorosłość. To już nie jest książka o dziewczęcych marzeniach, lecz o skutkach wyborów, których często nie dało się dokonać naprawdę swobodnie. Kwiryna prowadzi sklep i buduje własną pozycję. Amelka żyje w małżeństwie z bogatym aptekarzem, lecz nie znajduje w nim szczęścia. Bronka mierzy się z samotnością i powracającą miłością do Ignacego. Franki w dorosłym ciągu dalszym właściwie już nie ma - jej los zamyka pierwszą część.
Tytułowa rajska jabłoń brzmi jak obietnica, ale w tej dylogii obietnice są podejrzane. Jabłko może oznaczać pokusę, pragnienie, grzech, poznanie, wolność albo stratę. U Gojawiczyńskiej dorosłość nie przynosi wybawienia z Nowolipek. Przynosi raczej bolesną świadomość, że biedna ulica zostaje w człowieku nawet wtedy, gdy człowiek z niej wychodzi.
Ekranizacje w skrócie
| Rok | Tytuł | Forma | Reżyseria | Główna obsada |
|---|---|---|---|---|
| 1937 | Dziewczęta z Nowolipek | film kinowy | Józef Lejtes | Elżbieta Barszczewska, Jadwiga Andrzejewska, Tamara Wiszniewska, Anna Jaraczówna |
| 1970 | Dziewczęta z Nowolipek | czteroczęściowy spektakl Teatru Telewizji | Stanisław Wohl | Elżbieta Kępińska, Emilia Krakowska, Zofia Kucówna, Ewa Wiśniewska |
| 1985 / premiera 1986 | Dziewczęta z Nowolipek | film kinowy | Barbara Sass | Maria Ciunelis, Izabela Drobotowicz-Orkisz, Ewa Kasprzyk, Marta Klubowicz |
| 1985 / premiera 1986 | Rajska jabłoń | film kinowy | Barbara Sass | Marta Klubowicz, Ewa Kasprzyk, Izabela Drobotowicz-Orkisz, Mariusz Dmochowski, Piotr Bajor |
Ekranizacja z 1937 roku
Pierwsza ekranizacja powstała bardzo szybko, bo już w 1937 roku. Film Dziewczęta z Nowolipek wyreżyserował Józef Lejtes, jeden z najważniejszych twórców przedwojennego kina polskiego. Scenariusz napisali Lejtes i Stanisław Urbanowicz, a film wyprodukowała wytwórnia Parlo-film. Premiera odbyła się 26 października 1937 roku. Film trwał 97 minut, był czarno-biały, ze zdjęciami Seweryna Steinwurzela i Stanisława Lipińskiego oraz muzyką Mariana Neuteicha i Romana Palestra.
Najważniejsza obsada:
- Elżbieta Barszczewska - Bronka Mossakowska
- Jadwiga Andrzejewska - Franka
- Tamara Wiszniewska - Amelka Raczyńska
- Anna Jaraczówna - Kwiryna
- Stanisława Wysocka - Mossakowska
- Mieczysława Ćwiklińska - Raczyńska
- Kazimierz Junosza-Stępowski - Mossakowski
- Tadeusz Białoszczyński - Różycki
- Stefan Hnydziński - Michałowski
- Andrzej Szalawski - Ignaś
- Władysław Grabowski - aptekarz
- Hanna Karwowska - Alisia
Film Lejtesa był wydarzeniem. W latach 30. polskie kino często uciekało w komedie, romanse i światy salonowe, a tutaj kamera zeszła na podwórko, do suteren, kuchni i biednych mieszkań. Filmoteka Narodowa podkreśla, że Gojawiczyńska aktywnie uczestniczyła w pracy nad ekranizacją, co wzmacniało społeczny realizm filmu.
Ciekawostki z pierwszej ekranizacji:
- Anna Jaraczówna, odtwórczyni Kwiryny, była córką Stefana Jaracza. Film stał się jednym z jej najważniejszych ekranowych wejść.
- Adaptacja wyraźnie uprościła układ powieści: zniknęły siostry Janka i Cechna, a część postaci drugoplanowych przesunięto w tło.
- Film mocniej eksponował Bronkę i Frankę niż Kwirynę, choć w książce ta ostatnia jest jedną z najbardziej wyrazistych postaci.
- W 1937 roku prasa filmowa pisała nawet o sporze wokół obsady: według informacji przywoływanych przez repozytorium Filmoteki Narodowej adwokat jednego z aktorów miał wystąpić przeciwko wytwórni Parlofilm po zmianie odtwórcy roli.
- Krytycy przyjęli film nadzwyczaj dobrze. W późniejszych omówieniach bywa określany jako jedno z najważniejszych osiągnięć polskiego kina międzywojennego.
Teatr Telewizji z 1970 roku
Druga ekranizacja miała formę czteroczęściowego spektaklu Teatru Telewizji. Dziewczęta z Nowolipek wyreżyserował w 1970 roku Stanisław Wohl, adaptację przygotowała Irena Bołtuć, a realizacją telewizyjną zajęła się Barbara Borys-Damięcka. Scenografię stworzyli Xymena Zaniewska i Mariusz Chwedczuk. Choć cykl funkcjonował pod tytułem pierwszej powieści, obejmował także dalsze losy bohaterek znane z Rajskiej jabłoni.
Cykl został ułożony portretowo: każda część skupiała się na jednej bohaterce. W materiałach TVP pojawiają się tytuły części: Frania, Kwiryna, Bronka i Amelka. To ważne, bo telewizja mogła zrobić coś, czego kino pełnometrażowe zwykle nie potrafi: rozdzielić uwagę między bohaterki i dać każdej osobny rytm.
Główna obsada:
- Elżbieta Kępińska - Frania / Franka
- Emilia Krakowska - Kwiryna
- Zofia Kucówna - Bronka
- Ewa Wiśniewska - Amelka
- Mieczysław Milecki - Profesor
- Henryk Boukołowski - Roman
- Zbigniew Zapasiewicz - Ignaś
- Elżbieta Wieczorkowska - pani Raczyńska
- Henryk Borowski - aptekarz
- Krzysztof Kowalewski - prowizor
Ciekawostki z wersji telewizyjnej:
- Czteroczęściowa konstrukcja przypomina czytanie powieści rozdziałami. Zamiast jednej bohaterki centralnej dostajemy cztery punkty widzenia.
- W części Frania nacisk pada na ambicje literackie i nieszczęśliwą miłość do profesora. W części Bronka najważniejsze stają się samotność, powrót Ignacego i dramat zależności uczuciowej.
- Współczesne opisy TVP podkreślają, że był to kameralny dramat psychologiczny, a nie widowiskowa rekonstrukcja dawnej Warszawy.
- To właśnie tę wersję późniejsze omówienia często wskazują jako drugą ekranizację powieści, między filmem Lejtesa a filmem Barbary Sass.
Barbara Sass: Dziewczęta z Nowolipek z 1985 roku
Po niemal pół wieku do Gojawiczyńskiej wróciła Barbara Sass. Jej Dziewczęta z Nowolipek powstały w 1985 roku, a premierę kinową miały 14 kwietnia 1986 roku. Film trwa 86 minut. Reżyserka sama napisała scenariusz. Zdjęcia zrobił Wiesław Zdort, muzykę skomponował Zbigniew Raj, a film wyprodukowały Studio Filmowe Kadr i Telewizja Polska.
Najważniejsza obsada:
- Maria Ciunelis - Franka
- Izabela Drobotowicz-Orkisz - Bronka Mossakowska
- Ewa Kasprzyk - Kwiryna
- Marta Klubowicz - Amelka Raczyńska
- Piotr Bajor - Roman
- Krzysztof Kolberger - Ignacy
- Iga Cembrzyńska - pani Raczyńska, matka Amelki
- Jan Nowicki - Różycki
- Olgierd Łukaszewicz - aktor
- Zdzisław Wardejn - Michałowski
- Stanisław Biczysko - Mietek Mossakowski
- Franciszek Pieczka - Mossakowski, ojciec Bronki
- Lidia Korsakówna - Mossakowska, matka Bronki
- Andrzej Łapicki - profesor
- Wanda Koczeska - profesorowa
- Dorota Stalińska - Helena
Sass opowiedziała tę historię inaczej niż Lejtes. Jej film jest bardziej cielesny, ostrzejszy psychologicznie, mniej skłonny do przedwojennej poetyzacji biedy. Widać w nim doświadczenie reżyserki, która konsekwentnie portretowała kobiety postawione wobec przemocy społecznej, erotycznej i ekonomicznej.
Ciekawostki z filmu Sass:
- Zdjęcia kręcono w Warszawie i Konstancinie-Jeziornie.
- Film był częścią większego zamysłu: Sass nakręciła także Rajską jabłoń, czyli dalszy ciąg historii.
- W międzynarodowych opisach film funkcjonuje pod tytułami The Girls of Nowolipki oraz The Girls of Nowolipki Street.
- W obsadzie spotkały się aktorki młodego pokolenia z bardzo mocnym zapleczem ról drugoplanowych: Pieczką, Łapickim, Nowickim, Jędrusik, Cembrzyńską i Dorotą Stalińską.
Rajska jabłoń Barbary Sass
Rajska jabłoń powstała również w 1985 roku i miała premierę 14 kwietnia 1986 roku. To kontynuacja filmu Dziewczęta z Nowolipek, oparta na drugiej części dylogii Gojawiczyńskiej. Film trwa około 110 minut. Reżyserią i scenariuszem ponownie zajęła się Barbara Sass, zdjęcia zrobił Wiesław Zdort, muzykę skomponował Zbigniew Raj, a produkcję przygotowały Telewizja Polska i Zespół Filmowy Kadr.
Najważniejsza obsada:
- Marta Klubowicz - Amelka Raczyńska
- Ewa Kasprzyk - Kwiryna
- Izabela Drobotowicz-Orkisz - Bronka Mossakowska
- Mariusz Dmochowski - aptekarz Filip, mąż Amelki
- Piotr Bajor - Roman, mąż Kwiryny
- Krzysztof Kolberger - Ignacy
- Jan Englert - Jan Cichocki / prowizor
- Iga Cembrzyńska - Raczyńska, matka Amelki
- Anna Romantowska - Magdalena
- Zofia Czerwińska - ciotka Kwiryny
- Henryk Machalica - prokurator
- Marek Bargiełowski - obrońca Amelki
- Jan Łopuszniak - sędzia
- Jadwiga Polanowska - Katarzyna
W tej części nie ma już szkolnych rozmów i pierwszych zachwytów. Jest małżeństwo, interes, romans, choroba, proces, zdrada i samotność. Amelka żyje przy bogatym aptekarzu, ale dostatek nie daje jej szczęścia. Kwiryna prowadzi sklep z Romanem, coraz mocniej zaciska ręce na własnym małym królestwie. Bronka próbuje jeszcze raz uwierzyć w dawną miłość do Ignacego. Każda z nich na swój sposób ponosi koszt awansu, pragnienia i niespełnienia.
Ciekawostki z Rajskiej jabłoni:
- Zdjęcia kręcono w Warszawie i Pruszkowie.
- Międzynarodowy tytuł filmu to The Apple Tree of Paradise.
- W kinie Barbary Sass jabłko powracało jako rekwizyt znaczący: znak pokusy, wiedzy, kobiecego wyboru i ceny płaconej za przekroczenie zakazu.
- Film jest rzadkim przypadkiem polskiej kontynuacji literackiej zrealizowanej od razu jako drugi człon ekranowego dyptyku.
Dlaczego ta historia wracała na ekran
Dziewczęta z Nowolipek wracały, bo każda epoka mogła znaleźć w nich coś swojego. Rok 1937 widział w nich przede wszystkim przełamanie salonowego kina i zwrot ku społecznemu realizmowi. Telewizja roku 1970 zobaczyła materiał na kameralne portrety psychologiczne. Barbara Sass w latach 80. wydobyła z Gojawiczyńskiej kobiecą wściekłość, zależność i głód wolności.
Dla strony poświęconej Nowolipkom ta dylogia jest ważna jeszcze z jednego powodu. Pokazuje, że ulica może stać się czymś więcej niż adresem. Może być biografią, losem, piętnem, wspomnieniem i językiem. Gojawiczyńska nie opisała Nowolipek jako dekoracji. Opisała je jako siłę, która formuje ludzi.
I dlatego tytułowe dziewczęta, choć należą do świata sprzed ponad stu lat, nie są tylko bohaterkami dawnej powieści. Są częścią pamięci o Warszawie, w której wielka historia najczęściej zaczynała się od ciasnego podwórka.
Zobacz też
- Historia ulicy Nowolipki
- Najważniejsze historie Nowolipek
- Dawne działki i adresy przy Nowolipkach
- Mapa ciekawych miejsc na Nowolipkach
Źródła
- Culture.pl - Pola Gojawiczyńska
- Biblioteka Narodowa - 120. rocznica urodzin Poli Gojawiczyńskiej
- Mazovia.pl - Dziewczyna z Nowolipek
- Cyfrowe Mazowsze - skorowidz adresowy z wpisem Jana Koźniewskiego
- Akademia Polskiego Filmu - Dziewczęta z Nowolipek (1937)
- Filmoteka Narodowa - Dziewczęta z Nowolipek
- Repozytorium Cyfrowe Filmoteki Narodowej - Dziewczęta z Nowolipek
- Akademia Polskiego Filmu - Nasz Iluzjon: Dziewczęta z Nowolipek
- TVP - Teatr Telewizji: Dziewczęta z Nowolipek - Frania
- TVP - Teatr Telewizji: Dziewczęta z Nowolipek. Bronka
- Stowarzyszenie Filmowców Polskich - Dziewczęta z Nowolipek (1985)
- Filmweb - Dziewczęta z Nowolipek (1985)
- Filmweb - Rajska jabłoń (1985)
- Festiwal Polskich Filmów Fabularnych - Dziewczęta z Nowolipek - Rajska jabłoń
- Akademia Polskiego Filmu - Barbara Sass
- Wikimedia Commons - Pola Gojawiczyńska.jpg
- Wikimedia Commons - Ulica Nowolipki 1935.jpg
- Wikimedia Commons - Dziewczeta z Nowolipek 1937.jpg
- Wikimedia Commons - Dziewczęta z Nowolipek (1).pdf
