Archiwum Ringelbluma na Nowolipkach

Archiwum Ringelbluma, nazywane też Podziemnym Archiwum Getta Warszawy, było konspiracyjnym zbiorem dokumentów tworzonym w getcie warszawskim od jesieni 1940 roku. Jego inicjatorem był historyk Emanuel Ringelblum, a prace prowadziła tajna grupa Oneg Szabat, czyli „Radość Soboty”.

Celem grupy było dokumentowanie życia Żydów pod okupacją niemiecką: codzienności getta, głodu, przesiedleń, pracy przymusowej, oporu, akcji deportacyjnych i Zagłady. Zbierano relacje, dzienniki, listy, dokumenty urzędowe, prasę podziemną, rysunki, fotografie i opracowania przygotowywane specjalnie dla archiwum.

Oneg Szabat

Oneg Szabat działał w ścisłej konspiracji. Współpracownicy Ringelbluma byli historykami, nauczycielami, pisarzami, działaczami społecznymi i osobami pracującymi przy pomocy społecznej. Ich praca była formą oporu: skoro niemiecka propaganda fałszowała obraz Zagłady, archiwum miało zachować świadectwo zapisane przez ofiary i świadków.

Z czasem dokumentacja zaczęła obejmować nie tylko Warszawę, ale także los Żydów w innych miejscach okupowanej Polski. Dzięki temu Archiwum Ringelbluma jest dziś jednym z najważniejszych źródeł do historii Zagłady.

Nowolipki 68

Związek archiwum z Nowolipkami jest bezpośredni. W piwnicach szkoły im. Bera Borochowa przy dawnej ul. Nowolipki 68 ukryto dwie odnalezione po wojnie części zbioru. Pierwszą część, zapakowaną w metalowe skrzynie, ukryto latem 1942 roku, w czasie wielkiej akcji deportacyjnej z getta. Drugą, schowaną w bańkach po mleku, zabezpieczono w lutym 1943 roku.

Budynek przy dawnym adresie Nowolipki 68 nie przetrwał wojny. Jego miejsce odpowiada dzisiejszej okolicy skweru między blokami przy Nowolipki 28 i 30.

Odnalezienie

Pierwszą część archiwum wydobyto z ruin 18 września 1946 roku. Poszukiwania prowadzono dzięki wskazówkom ocalałych współpracowników Oneg Szabat. Odnaleziono wtedy dziesięć metalowych skrzyń z dokumentami.

Druga część została odkryta przypadkiem 1 grudnia 1950 roku podczas prac budowlanych na terenie powstającego osiedla Muranów. Robotnicy natrafili na dwie bańki po mleku, w których znajdowały się kolejne dokumenty.

Trzeciej części archiwum dotąd nie odnaleziono.

Znaczenie

Zachowane dokumenty liczą około 25 tysięcy stron. Obejmują materiały urzędowe, świadectwa, korespondencję prywatną, teksty literackie, prace dzieci i dokumentację życia społecznego. Ich wyjątkowość polega na tym, że powstały wewnątrz niszczonej społeczności, często w chwili, gdy autorzy wiedzieli już, że sami mogą nie przeżyć.

W 1999 roku Archiwum Ringelbluma wpisano na listę UNESCO „Pamięć Świata”. Zbiory znajdują się w Żydowskim Instytucie Historycznym im. Emanuela Ringelbluma w Warszawie.

Upamiętnienie